Aile işletmeleriyle çalışırken sıkça karşılaştığım bir durum var. Kurucuların çoğu bana aynı cümleyle geliyor:
“Ben bu işi çocuklarım için kurdum.”
Bu cümle çok güçlü bir niyet taşıyor. Emek, fedakârlık ve geleceğe dair bir umut var içinde. Ancak yıllardır aile işletmeleriyle yaptığım çalışmalar, danışmanlık süreçleri ve yönetim toplantılarında gördüğüm bir gerçek var:
İyi niyetle bırakılmak istenen miras, doğru yönetilmezse işletmenin geleceğini zorlaştırabiliyor.
Bu durum literatürde “miras paradoksu” olarak adlandırılıyor.
Miras Paradoksu Nedir?
Miras paradoksu aslında çok insani bir çelişkiyi ifade eder.
Bir kurucu işletmesini çocuklarına bırakmak ister çünkü:
- emeğinin devam etmesini ister
- ailesini güvence altına almak ister
- kurduğu işin yok olup gitmesini istemez
- adının ve değerlerinin yaşamasını ister
Ancak aynı miras bazen şu sonuçları doğurabilir:
- kardeşler arasında rol çatışmaları
- yetki ve sorumluluk belirsizliği
- profesyonellerin sistem içinde zorlanması
- karar süreçlerinde tıkanmalar
- kurumsallaşmanın gecikmesi
Yani işletmeyi korumak için bırakılan miras, doğru yapı kurulmadığında işletmenin sürdürülebilirliğini zorlaştırabilir.
İşte paradoks tam burada ortaya çıkar.
Sahadan Bir Gözlem
Bir aile işletmesiyle yaptığım çalışmada kurucu bana şöyle demişti:
“Ben şirketi üç çocuğuma eşit bırakmak istiyorum. Kavga çıkmasın.”
Bu çok doğal bir düşünce. Her ebeveyn adil olmak ister.
Ancak birkaç toplantı sonra şunu fark ettik:
- Çocuklardan biri şirkette aktif çalışıyordu
- biri farklı bir sektörde kariyer yapıyordu
- diğeri ise şirkete ilgi duymuyordu
Ama üçü de eşit ortak olacaktı.
Bu noktada şu soru ortaya çıktı:
Eşitlik mi önemli, yoksa işletmenin sürdürülebilirliği mi?
Bu soru çoğu aile işletmesinde miras konusunun merkezinde yer alıyor.
Aile ve İş Sisteminin Çatışması
Aile işletmeleri aslında iki farklı sistemin birleşimidir.
Aile sistemi
- eşitlik ister
- koruma ister
- duygusal bağlara dayanır
İş sistemi
- performans ister
- yetkinlik ister
- sonuç ve disiplin ister
Miras konusu gündeme geldiğinde çoğu zaman aile sistemi ağır basar.
Oysa işletmenin sürdürülebilirliği iş sisteminin kurallarına bağlıdır.
Bu nedenle birçok aile işletmesinde şu cümleyi duyuyorum:
“Biz aile olarak karar veriyoruz ama şirket olarak zorlanıyoruz.”
Miras Sadece Hisse Devri Değildir
Deneyimlerime göre miras konusu çoğu zaman sadece hisse paylaşımı olarak düşünülüyor.
Oysa miras aslında üç katmandan oluşur:
- Sermaye mirası
Hisseler, varlıklar ve mülkiyet. - Yetki mirası
Karar alma gücü ve yönetim rolü. - Değer mirası
Kurucunun bakış açısı, iş ahlakı, vizyonu ve kültürü.
Birçok aile işletmesinde ilk katman planlanır.
Ama ikinci ve üçüncü katman doğal akışa bırakılır.
Aslında sürdürülebilirliği belirleyen tam da bu iki katmandır.
Kurucuların En Büyük İkilemi
Kurucularla yaptığımız sohbetlerde sıkça şu duyguyu hissediyorum:
Bir yandan devretmek istiyorlar.
Bir yandan da kontrolü bırakmak zor geliyor.
Bu çok anlaşılır bir durum.
Çünkü o işletme çoğu zaman:
- yılların emeği
- kişisel fedakârlık
- risk alınarak kurulan bir hayat hikâyesi
Ancak devrin sağlıklı olması için kurucunun rolünün değişmesi gerekiyor.
Operasyonun merkezinden çıkıp stratejik rehberliğe geçmesi, birçok aile işletmesi için kritik bir adım oluyor.
Miras Paradoksunu Yönetmek Mümkün
İyi haber şu: Bu paradoks çözümsüz değil.
Doğru yapı kurulduğunda miras çatışma değil sürdürülebilirlik fırsatı haline gelebiliyor.
Deneyimlerime göre aile işletmelerinde en sağlıklı sonuçları şu yaklaşımlar getiriyor:
1. Mirası bir “hak” değil hazırlık süreci olarak görmek
İkinci neslin şirkete katılımı için net kriterler belirlemek:
- eğitim
- dış deneyim
- yetkinlik gelişimi
- performans değerlendirmesi
2. Aile anayasası oluşturmak
Aile işletmelerinde en çok fark yaratan araçlardan biri bu oluyor.
Aile anayasası;
- hissedarlık politikası
- işe giriş kuralları
- yönetim yapısı
- temettü politikası
- aile konseyi
gibi konuları netleştirir.
3. Rol ile sahipliği ayırmak
Her ortak yönetici olmak zorunda değildir.
Bu ayrım yapılmadığında şirket içinde şu soru sürekli gündeme gelir:
“Ortak olduğu için mi karar veriyor, yoksa yönetici olduğu için mi?”
Gerçek Miras Nedir?
Aile işletmeleriyle yaptığım çalışmalar bana şunu çok net gösterdi:
Gerçek miras sadece şirketi çocuklara bırakmak değildir.
Gerçek miras;
- işleyen bir sistem bırakmaktır
- net roller bırakmaktır
- güçlü bir kültür bırakmaktır
- güvene dayalı bir aile yapısı bırakmaktır
Bir kurucunun en büyük başarısı şirketi çocuklarına bırakmak değil, çocuklarının şirketi sürdürebilecek kapasiteye ulaşmasını sağlamaktır.
Çünkü miras aslında devredilen servet değil, devredilen sorumluluktur.
Her ay Aile İşletmelerine özel webinarlar düzenliyoruz, burada kurucu veya gelecek nesillerden üyeler ile bir araya geliyor, aile işletmelerinde sürdürülebilir ve uygulanabilir bir sistem kurmanın adımlarını konuşuyoruz.
Bu ay siz de yerinizi ayırtın, aile işletmeniz için bir dönüşüm adımı atın.
Kayıt için buraya tıklayın.
